Fauna beskidu sądeckiego

Eksploracja faunistyczna Ziemi Sądeckiej rozpoczęła się ponad 100 lat temu. Wiązała się ona ściśle z ośrodkiem krakowskim, skupiającym najliczniejszą kadrę naukową oraz najwybitniejszych uczonych ówczesnej Galicji. Znaczne ożywienie badań przypada na lata siedemdziesiąte XIX wieku, kiedy to z inicjatywy Profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego powstała Akademia Umiejętności. W ramach Akademii aktywnie działała Komisja Fizjograficzna, której celem było rozwijanie i popierania badań przyrodniczych.

Początkowo Komisja współpracowała z wieloma terenowymi korespondentami, wśród których wyróżniają się aktywnością badacze Ziemi Sądeckiej F. Schille i Klemensiewicz. Wybitnym współpracownikiem Komisji był S. Stobiecki, który zebrał ponad milion okazów bezkręgowców. Jego zbiory – przedstawiające ogromną wartość naukową – są przechowywane w Zakładzie Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie.

Obecnie badania fauny lądowej pozostawiają wiele do życzenia. Najwięcej informacji mamy o kręgowcach, choć i w tej grupie badania np. ptaków są daleko mniej zaawansowane niż na innych obszarach naszych Karpat.

Bazując na dostępnych informacjach możemy pokusić się o scharakteryzowanie fauny Beskidu Sądeckiego.

Ssaki

W porównaniu z innymi częściami Karpat, Beskid Sądecki zamieszkuje równie bogata fauna ssaków jak na innych obszarach, gdzie obszar lasów jest znaczny (Bieszczady, Beskid Niski, Gorce). Z 59 rodzimych i6 obcych gatunków ssaków lądowych stwierdzonych w Polsce, występuje tutaj stale 41 gatunków.

Ssaki owadożerne reprezentowane są przez 9 gatunków, wśród nich najmniejszy ssak polski – ryjówka malutka /Sorex minutus/, której masa ciała nie przekracza 7 gramów. Bardzo lubi siedliska gdzie znaleźć można zmurszałe pnie i kłody. Nieco większa jest ryjówka aksamitna, o bardzo charakterystycznym trójbarwnym futerku. Ryjówka górska występuje powyżej 400-500 m n.p.m. zamieszkuje przede wszystkim lasy iglaste i preferuje siedliska o dużej wilgotności podłoża. Rzęsorki są przystosowane do ziemnowodnego trybu życia, często zasiedlają brzegi porośnięte krzewami oraz podmokłe, zakrzewione łąki. W takich środowiskach są powszechnie spotykane np. w okolicach Rytra, Milika, Żegiestowa, Muszyny , Krynicy. Na terenie Beskidu Sądeckiego występują: Rzęsorek rzeczek i Rzęsorek mniejszy. Niektóre gatunki owadożernych jak Zębiełek białawy i Zębiełek karliczek, zamieszkują obrzeża lasów, zakrzaczenia śródpolne, nieużytki, łąki, pola i sady.

Na terenie Beskidu Sądeckiego występują także dwa powszechnie znane gatunki owadożernych: jeż wschodni Erinaceus concolor oraz kret Talpa aeuropae.

Zajęczki

Jedynym przedstawicielem zajęczaków jest zając szarak Lepus capensis. Zamieszkuje najchętniej tereny otwarte: pola uprawne, łąki i nieużytki. Pokarmem zająca są trawy, zioła, rośliny uprawne; a w zimie kora, młode pędy roślin i pąki drzew liściastych. Gatunek ten ma wysoki potencjał rozrodczy, samica może rodzić młode 3-4 razy do roku, a w miocie bywa do 6 młodych.

Gryzonie

Ssaki te reprezentowane są w Beskidzie Sądeckim przez 17 gatunków. Są to gatunki pospolicie występujące i w większości związane z biotopami leśnymi. Głównym składnikiem pożywienia tych zwierząt są nasiona drzew, pączki, młode pędy, grzyby, jagody ale też owady, jaja ptaków i pisklęta. Gniazdują w dziuplach drzew, starych gniazdach ptaków, wśród zarośli i krzaków, norach w ziemi i zabudowaniach gospodarczych.

Typowymi przykładami gryzoni, które występują na terenie Beskidu Sądeckiego są: Wiewiórka pospolita Sciurus vulgaris prowadząca nadrzewny tryb życia nie unikająca jednak schodzenia i żerowania na ziemi.

Nornica ruda Clethrionomys glareous , zamieszkująca dobrze podszyte partie lasów, a także zadrzewione doliny rzeczne i zarośla śródpolne. Kopie rozległe chodniki pod ściółką i w glebie. Odżywia się głownie nasionami i owocami, zjada także zielone części roślin oraz bezkręgowce (owady, dżdżownice, stawonogi). Mysz leśna - bytuje w dojrzałych lasach liściastych i mieszanych oraz zwartych zaroślach podszytu na zrębach.

Mysz zaroślowa – zamieszkuje głównie prześwietlone lasy iglaste i mieszane, obrzeża lasów, zręby i zarośla oraz polne miedze. Pożywienie obydwu gatunków myszy jest podobne do nornicy.

Ciekawą grupę gryzoni stanowią popielicowate Gliridae. Są to nieduże zwierzęta prowadzące nadrzewny i nocny tryb życia, zapadające w sen zimowy. Popielica Glis glis – przypomina pokrojem małą wiewiórkę, ma puszysty ogon, zaokrąglone uszy i duże oczy. Gniazda umieszcza w dziuplach, skrzynkach dla ptaków, norach w ziemi lub w zabudowaniach. Występowanie tego gatunku stwierdzono na Radziejowej, w Rytrze i Muszynie.

Orzesznica Muscardinus avellanarius – jest w wielkości myszy, ogon krótszy od ciała pokryty krótkim ale puszystym włosem. Gniazduje w krzewach, w budkach dla ptaków lub podziemnych norach. Żywi się nasionami, owocami oraz owadami. Gatunek często stwierdzany np. Rytro, Góra Parkowa, Góra Krzyżowa, Jaworzyna.

Koszatka Dryomys nitedula – jest stosunkowo niewielka, o gęsto owłosionym, puszystym ogonie. Ubarwienie futerka na grzbiecie zmienne, od popielatego do lekko rudego; na brzuchu białe. Koszatka lokuje gniazda w dziuplach, starych gniazdach ptaków i skrzynkach dla ptaków. Jest wszystkożerna. W literaturze podano tylko jedno stanowisko na Jaworzynie Krynickiej.

Ze środowiskiem wodnym lub terenami w ich pobliżu związane są 3 gatunki gryzoni.

Bóbr europejski Castor fiber – ciało masywne dochodzące do 40 kilogramów, pokryte brunatnym futrem, ogon spłaszczony pokryty łuskami. Buduje tamy podwyższające poziom wody, żeremia (kopce z gałęzi, błota, resztek roślin), a w brzegach cieków wodnych grzebie nory. Żywi się korą i łykiem drzew i krzewów liściastych oraz roślinami zielnymi.

Bóbr, po wytępieniu w połowie XIX wieku, został przywrócony na terenie Beskidu Sądeckiego dzięki reintrodukcji i późniejszej samoistnej rekolonizacji. Obecnie bytują one na rzece Muszynce w okolicy Powroźnika oraz na Popradzie w okolicy Milika.

Piżmak Ondatra zibethicus – znacznie większy od szczura, krępym ciele i prawie nagim, bocznie spłaszczonym ogonie. Zasiedla rodzinami brzegi wód stojących lub wolno płynących i kopie nory w ich brzegach. Buduje na wodzie chatki z materiału roślinnego, slużące jako schronienie i magazyn pokarmu. Odżywia się głównie roślinami wodnymi, ale nie gardzi mięczakami, żabami i rakami. Stwierdzony na rzece Muszynce.

Karczownik Arvicola terrestris – jest gryzoniem wielkości szczura. Zamieszkuje podmokłe i zarośnięte brzegi zbiorników wodnych, torfowiska i pobliskie łąki i pola. Na terenach podmokłych buduje z trzcin i sitowia gniazda nadziemne lub pływające. W miejscach bardziej suchych buduje głębokie systemy nor. Odżywia się kłączami, bulwami i korą drzew.

Liczna grupa gryzoni żyje także na terenach otwartych; polach , łąkach, w sadach i ogrodach. Odżywiają się różnorodnym pokarmem tak roślinnym jak i zwierzęcym (owady).

Badylarka Micromus minutus – jest naszym najmniejszym gryzoniem (masa ciała 5-10 g). Bardzo dobrze się wspina, posługując się przy tym ogonem i znaczna cześć życia spędza wśród łodyg traw. Z łodyg i liści traw splata kuliste gniazda, zawieszone miedzy łodygami traw.

Darniówka zwyczajna Pitymys subterraneus – prowadzi skryty tryb życia , kopie nory lub wykorzystuje chodniki innych gryzoni.

Nornik bury Microtus agrestis – kopie nory i wydeptuje charakterystyczne ścieżki tuż przy powierzchni gruntu.

Polnik (nornik zwyczajny) Microtus arvalis – Zamieszkuje pola uprawne, pastwiska i łąki, gdzie żyje w koloniach. Co 3-4 lata występuje w masowych miotach.

Mysz polna Apodemus agrarius – jest wszystkożerna, jesienią migruje do zabudowań, stodół oraz stogów.

Mysz domowa Mus musculus i szczur wędrowny Rattus norvegicus są związane z osiedlami ludzkimi gdzie znajdują pokarm i schronienie.

Drapieżniki

Ssaki drapieżne to bardzo ważna grupa systematyczna w Beskidzie Sądeckim. Wśród nich najbardziej liczną stanowią łasicowate, obejmujące zwierzęta silnie zróżnicowane pod względem wielkości ciała.

Borsuk Meles meles – największy z łasicowatych, przekracza nieraz 25 kg masy ciała, ma srebrzystoszare ubarwienie ciała, pysk biały, od którego odchodzą, przez oczy i uszy, dwie szerokie czarne pręgi. Jako schronienie służy mu nora, nieustannie rozbudowywana i stanowiąca nieraz labirynt korytarzy i wejść. Zapada w niezbyt głęboki sen zimowy, o uprzednio bardzo się otłuszcza. Podstawowym pożywieniem borsuka są dżdżownice, owady, drobne kręgowce oraz kłącza , bulwy, jagody, nasiona i grzyby. Liczebność borsuków jest niewielka, zwierzęta te maja swoje nory w miejscach skalistych, np. w okolicach Hali Łabowskiej, Roztoce Ryterskiej, dolinach potoków Młynne i Stupne.

Wydra Lutra lutra – charakteryzuje się wydłużonym i gibkim ciałem i znakomitym przystosowaniem do ziemnowodnego trybu życia. Palce kończyn spięte są błoną pławną, sierść jest gęsta i natłuszczona, nozdrza i otwory słuchowe zakrywane są podczas nurkowania fałdami skórnymi. W brzegach zbiorników wodnych kopie nory, których wlot położony jest poniżej poziomu wody. Pokarm wydry stanowią głownie ryby, ale też raki, ślimaki, owady, ptaki i ich lęgi, jaja oraz drobne gryzonie. Występuje na Dunajcu , Popradzie, Muszynce oraz na wielu mniejszych potokach.