Historia regionu

Współczesny charakter miejscowej przyrody ukształtował w dużej mierze człowiek, który pojawił się na tych ziemiach jeszcze w czasach prehistorycznych. Najstarsze ślady jego bytowania pochodzą ze schyłku paleolitu, tj. ok. 8-10 tys. lat temu. Ludność ówczesna nie znała jeszcze uprawy roli ani hodowli, zajmowała się głównie łowiectwem i zbieractwem. Kilka tysięcy lat później , w okresie mezolitu, pojawiły się w Kotlinie Sądeckiej następne ludy koczownicze. W III okresie brązu, około 1200 lat p.n.e. Sądecczyzna został skolonizowana przez ludność prasłowiańską kultury łużyckiej, prowadzącą rolniczy tryb życia

Ludność ta trudniła się już hodowlą bydła, garncarstwem i tkactwem. Uprawiano zboża, bób, soczewicę, groch. Surowiec do sporządzania narzędzi sprowadzano z doliny Wagu, korzystając z ważnego szlaku komunikacyjno –handlowego wiodącego doliną Dunajca. O intensywności tych kontaktów świadczą liczne znaleziska archeologiczne w Biegonicach, Starym Sączu, Marcinkowicach. Na przełomie epoki brązu i żelaza, około 650 lat p.n.e. pojawiła się w dolinie Dunajca jeszcze jedna fala ludności łużyckiej. Pozostawiła ona po sobie ślady na stanowiskach archeologicznych w Marcinkowicach, Podegrodziu, Maszkowicach i Zabrzeżu. Powstały też wtedy nowe osady w Kurowie, Białej Wodzie, Zabełczu. W IX wieku Sądecczyzna znalazła się w obrębie państwa Wiślan. Z tego okresu znane są trzy wielkie grody: Chełmiec, Marcinkowice i Naszacowice. Ten ostatni pełnił rolę lokalnej stolicy. W X wieku Ziemia Sądecka wchodzi w skład państwa Piastów, a na obszarze dzisiejszej wsi Podegrodzie powstaje nowy ośrodek władzy.

Sądecczyzna wchodzi w światło historii w XIII wieku, a pierwszy dokument pisany dotyczący tej ziemi nosi datę 1226-1227. Dowiadujemy się z niego o istnieniu kasztelani sądeckiej. Dalsze dokumenty wiążą się z własnością książęcą na tych terenach, a zwłaszcza z osobą księżnej Kingi, córki Beli Węgierskiego, a żony Bolesława Wstydliwego. Otrzymała ona te ziemie jako zabezpieczenie wniesionego posagu, przywilejem spisanym w Korczynie w r. 1257. Następne wydarzenie, którego konsekwencje trwały aż do końca XVIII w., to utworzenie przez Kingę, już po śmierci męża, Klasztoru Klarysek w Starym Sączu i wyposażenie go w 28 wsi i miasto Stary Sącz. Dokument fundacyjny klasztoru pochodzi z 1280 r.

W ciągu XIV w. stabilizuje się na terenie Sądecczyzny sytuacja własnościowa. Największe obszary, w tym całe centrum Kotliny Sądeckiej, należą do klarysek, które powiększają swój stan posiadania drogą wykupu bądź dzięki akcji osadniczej. Znajdują się tu także włości króla z centralnym dla regionu miastem Nowy Sącz. Ważnym czynnikiem polityczno- osadniczym jest też „państwo muszyńskie” nad Popradem, należące do biskupów krakowskich. Wreszcie szereg wsi należy do drobnego rycerstwa. Do najstarszych miejscowości [ oprócz obu Sączów] należy, lokowana w 1348 r. Piwniczna, która już w XV wieku posiadała szkołę, w XVII stację celną, kolejno wyposażając się w browar, młyn, tracze, folusze a nawet papiernię – stanowiąc najsilniejszy po Starym Sączu i Muszynie ośrodek gospodarczy w dolinie Popradu. Od połowy XIV wieku kolejno lokowane są Muszynka 1350 r., Andrzejówka 1352 r., Tylicz 1365 r., Leluchów XV w., Zubrzyk 1545 r., Krynica 1545 r., Powroźnik 1565 r., Żegiestów 1575 r., Złockie 1580 r., Wierchomla 1595 r., Dubne 1603 r. W ciągu XVII i XVIII wieku osadnictwo posuwa się w głąb doliny Kamienicy od Nawojowej po Krzyżówkę.

Szczególną rolę w kształtowaniu osadnictwa oraz w rozwoju gospodarczym południowej Sądecczyzny odegrał klasztor Sióstr Klarysek w Starym Sączu oraz biskupstwo krakowskie władające tzw. „kluczem muszyńskim”.Dobra klasztoru starosądeckiego obejmowały miasto Stary Sącz oraz 28 wsi z „ rzekami, młynami, sadzawkami, rybołówstwem, barciami, wszystkimi pożytkami i przyległościami wsiom owym z dawna przynależnymi”. Dobra klasztorne z biegiem lat, powiększały się , obejmując częściowo dawne dobra rycerskie.

W XVII wieku, w okolicy Starego Sącza, pojawia się osadnictwo niemieckie [Barcice, Gołkowice, Gaboń], osady kolonistów lokowane są na prawie magdeburskim. W południowej Sądecczyźnie powstają osady lokowane na prawie wołoskim. Osadnictwo wołoskie objęło prawobrzeżne tereny doliny Popradu [po Wierchomlę] oraz enklawę w dolinie Grajcarka, asymilując się częściowo z ludnością autochtoniczną, jednak zachowując odrębność kulturową i językową. Ludność łemkowska [nazwa utworzona sztucznie od słowa ‘łem” sami siebie nazywali Rusnakami] ukształtowała się w wyniku wymieszania w XV i XVI wieku ludności autochtonicznej z napływowym ludem pochodzenia wołoskiego i ruskiego .Region osadnictwa łemkowskiego obejmował środkową i górną część dorzecza Kamienicy Nawojowskiej oraz dolinę Popradu od Leluchowa po Piwniczną. W dolinie Grajcarka, należącej do dorzecza Dunajca, mieszkali Rusini Szlachtowscy. W 1947 r. W ramach akcji „Wisła” ludność pochodzenia Łemkowskiego przesiedlono do Związku Radzieckiego oraz na tzw. ziemie odzyskane.

Przez Beskid Sądecki od najdawniejszych czasów wiodły drogi handlowe na Węgry, Spisz i dalej na południe Europy .Szlaki przebiegały dolinami rzek: Dunajca, Popradu, Kamienicy i Białej , a strzegły ich zamki i grodziska ,których ruiny zobaczyć można i dzisiaj np. Czchów, Rytro, Muszyna. Transportowano nimi wino, sól, zboże a rzekami spławiano drewno z beskidzkich lasów. Handel przynosił dodatkowe korzyści właścicielom dóbr, którzy na mocy przywilejów, uprawnieni byli do pobierania cła [m.in. klasztor Klarysek],pobierania opłat za korzystanie z brodów, mostów, grobli. Bogaciły się miasta pobierając myto za wjazd kupców, mające przywilej organizowania targów i jarmarków.